नेपाल किरात कुलुङ भाषा संस्कृति उत्थान संघ र सिलिचोङ गा.पा.द्वारा प्रकाशित तथा प्रेमचन्द्र कुलुङ (सम्फरू) द्वारा  कुलुङ संस्कार–संस्कृति स्रोतव्यक्तिहरू ( हस्तबहादुर बूक्खो(८८), आसिक बहादुर दावार(८६), पृतिबर बेलेर(८१), नन्दकिशोर पीदीसै(७४), भगत बहादुर थोरेप्पा(६७), टेक कुमार थीम्रा(५०), मान बहादुर होबेर्मी(६०), जङ्ग बहादुर दावार(५६), जनकराम कुलुङ, हेमराज कुलुङस“ग निरन्तर संवाद र परामर्शपश्चात ७ वर्षको समय लगाइ कुलुङ भाषामा लिखित कुलुङ जातिको सृष्टि, मूल वंश,सांस्कृतिक घर, जन्म, विवाह, भूमि तथा पितृ पूजा, कूल पूजा, धामीरझा“क्री बस्ने संस्कार, पाप–श्राप कटाउने, भुत–प्रेत मन्साउने, विभिन्न देवीदेवताहरु पुज्नेलगायत मृत्यु संस्कारसम्म गर्ने  विधिविधानहरुको बारेमा व्याख्या गरिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक ग्रन्थ ‘कुलु रिदुम’ छहरा साप्ताहिकले संस्कार–संस्कृति स्तम्भमा क्रमशः प्रकाशन गर्दै जाने जानकारी गराईन्छ ।  –सम्पादक

पारुपा उम् बेलेवाप्तो आत्चिकप्का चार्पि निनाम्खर् बासा । खोलोक काउ सिप्पु । सान्मा बुक्मा हारा । खङ्कप्का निनाम् रिदुम् सो वाम्माआ खर्सा । हाकपिइ काउ तुवे मिन्तो खोलोपि लाम् लो सोमा मान्छिप्पु । खेना वाम्माआ खर्सा हो उम् निउ मास्खाता । चिन्चोलि लागालिआ सो खोलोपि काउ लाम् सोमा हापि सो मान्छिप्पु । लामु लाम् लो योक्सुम्बोउपि काउ छिप्पु । खेना खङ्क काउ उम् लाप्छोवापि चिना रिःछ लो निनाम् रिदुम् उसापका ।
खिक्का निनाम् रिदुम्आ ‘आछुछु, हाकपिइ उतकइ काउयो तुवे !’ पिका लो चिन्चोलिआ ‘रेउमेबुम, अङ्क योक्सुम्बोउपि तुवे, दुङ्ङयो ?’ पिकाना तत् लो निनाम् रिदुम्आ ‘रेउमेबुम, बोलो पियोतेसे, अन्पि वाम्माआ खरोसोयोःलो, हाकये !’ चिन्चो लअ । खिक्का चिन्चोलिआ योक्सुम्बोउपिक काउ निनाम् रिदुम् पिःयु । खेना निनाम् रिदुम्आ खङ्क काउ दुङ्ना उम् वाम्मा सेःतु ।
खिक्काये चार्पि मोम् बासाना लाइस्पि तोङ्ङा वा तालाता । सिप्खिक काउ पुइलातु । हाराक सान्मा बुक्माचि, छिम्र्चि लिमालाता । खेना निनाम् रिदुम् सो काङ्काङ् लखाता । कोरो लतिताक सो मास्युवा ।
९. दुवाजाक्सि खतेजाक्सि
ला फान्तो खाता लो निनाम् रिदुम् ने दुवाजाक्सि खतेजाक्सि बाना । एसेयो नये, देसायो नये मिना लोने मान्न, सिप्सिवा योयोवा खाइचङा । खन्सा उमि सोमोदखा बान्चाये मिनाना बोप् चिर् मःप् बोबिमि लाम्चि लोने आस् सो मान्छिप्चि ।
खोरोना बोबिमि हालाप्चचि लो खान्दिरि छेराना योउनाप्तोका ङेर्कोचि युवाचाक निनाम् रिदुम्आ तःचि । खेना ’आन्निस्चि उल्पोतो बोबिमि तुनियो ? योउना योउमेर् मचाइनुम् हापि बोबिमि तुवे, छेत्नुम्कस् तुवेयो ? कोःङ् ने दुवाजाक्सि खतेजाक्सि बानोचोयोः’ पिक्तो ङेर्कोवाचि तत्चि । ङेर्कोचा केइकान् बोबिमिन् तुवेःकानो । नेतोक छेचिलु खेरेलुप्तोये खारु बेइस्कोप्तोये बोबि चाम्लु मःप्चि तुवे’ लयुक्स्चि । खङ्कप्का निनाम् रिदुम्आ चिन्चो लागालि सोमो बोबि चाम्लु मस् उम् लासइ होमिना पोक्सु ।
खिक्का चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि तोबु लासइ खाइना बोबिमि लाम्तो बायाकेर् सिलावाप्तो लासइ वन्नु । खोरोलोए बायाकेर् सिलावाआ कोःङ्ने बोबिमि मा के । नेतोक बायाकेर् थुलुलुआइ बोबि मइ यो लतिङु ।
खिक्का चिन्चोलि लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ बायाकेर् थुलुलुप्तो वन् लो बायाकेर् थुलुलुआ सो कोङा सो बोबि चाम्लु मुयोनो । बायापइवा वापइवाप्तो खात्खोङ्व लतिङु ।
खिक्का चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ बायापइवा वापइवाप्तो खाइखोङ् लो खसा सो कोङ् सो बोबिमिन् मा के । साप्दोपइवा अम्निवाप्तो लासइ खाइखोङ्व लतिङु ।
खोरोनाङ् चिन्चो लागालिआ लासइ साप्दोपइवा अम्निवाप्तो वन् लो साप्दोपइवा अम्निवाआ सो बोबि मुयोनो के । खोसोवा हिरिम्बुम्तो खात्खोङ्व लतिङु ।
खेना सो चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ खोसोवा हिरिम्बुम्तो वन् लो खोसोवा हिरिम्बुम्आ सो कोःङ् ने बोबिमिन् मा के । नेतोक ङाल्वा ङपेर्वाप्तो लासइ खाइखोङ्व लतिङु ।
खङ्कप्का चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ ङाल्वा ङपेर्वाप्तो वन् लो खसा सो कोङा सो बोबि चाम्लु मुयोनो के । नेतोक छिलुपउ अययम्तो खात्खोङ्व लतिङु ।
खिक्का सो चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ छिलुपउ अययम्तो वन् लो छिलुपउ अययम्आ सो कोःङ् सो बोबिमिन् मा के । नेतोक बोक्चेन्दु चेन्दुक्पाप्तो खात्खोङ्व लतिङु ।
खेना बोक्चेन्दु चेन्दुक्पाप्तो निनाम् रिदुम्मि लासइ वन् लो खसा सो कोङा सो बोबि चाम्लु मुयोनो । नेतोक तोवाना केलेनाआये बोबि मइ यो, मन्तो खाइखोङ्व लतिङु ।
मन्पिका सो चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ तोवाना केलेनाप्तो वन् लो तोवाना केलेनाआ सो कोःङ् ने बोबिमिन् मा के । नेतोक साप्तोवा तुतोवाप्तो खात्खोङ्व लतिङु ।
खिक्का सो चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ साप्तोवा तुतोवाप्तो वन् लो साप्तोवा तुतोवाआ सो कोङान् बोबि चाम्लु मुयोनो । नेतोक कुमुना युकुछिआइ बोबि मइयो, खात्खोङ्व लतिङु ।
खेना चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ कुमुना युकुछिप्तो वन् लो कुमुना युकुछिआ सो कोःङ् ने बोबिमिन् मा के । नेतोक छिरिमि तोतुमिप्तो लासइ खाइखोङ्व लतिङु ।
खिक्का सो चिन्चो लागालिआ निनाम् रिदुम्मि लासइ छिरिमि तोतुमिप्तो वन् लो छिरिमि तोतुमिआ सो कोङान् बोबि चाम्लु मुयोनो । नेतोक मोउमि कुरुमिइ बोबिमि तु के । योउना हुरिनाप्तो मोउमि कुरुमिआ बोबि चाम्लु मइ के चिन्चोलि लागालि लतिङु ।
खेना चिन्चोलि लागालि नेतोक योउना हुरिना मोउमि कुरुमिप्तो खाता । खिक्का ’निनाम् रिदुम् दुवा जाक्सि खते जाक्सि बान्चाइना उम् लासइये आम्पि थुक । उनाइ दुवा जाक्सि बान्चाये, बोबि चाम्लु मःम्पिम् छुवा’ पिक्तो निनाम् रिदुम्मि लासइ मोउमि कुरुमिप्तो वन्नु ।
मोउमि कुरुमिआ ‘एइ कोःङ् बोबिमिङ्खि तुवोःक । खोरोलोइ कोङा बोबि चाम्लु मुयो लो खाप्चिमा, छेबेफा, छिर्माकु चोन्दोकु, सिप्खाचो खामाचो, आल्मारिम् तोयोरिम् लो साप्दो सुइम् मिरि सुइम्ये बोबि सोसेल् गोङोः के’ लअ ।
१०. बोबि चाम्लु
चिन्चोलि लागालि योउना हुरिनाला निनाम् रिदुम्पु युवाना ‘रेउमेबुम, योउनाप्तो बोबि चाम्लु मःप् मोउमि कुरुमि छिपु
के । मोउमि कुरुमिआ बोबि चाम्लु मइ लो खाप्चिमा, छेबेफा, छिर्माकु चोन्दोकु, सिप्खाचो खामाचो, आल्मारिम् तोयोरिम् लो साप्दो सुइम् मिरि सुइम्ये गोङ के’ लअ ।
खिक्का निनाम् रिदुम्आ खङ्क खोलोक बोबि सोसेल्चि चिन्चो लागालि चुम्तिङ । खेना बोबि सोसेल् खाइना चिन्चो लागालि योउना खाताना ‘मोउमि ङ कुरुमि ङ निनाम् रिदुम्पुका आना पिकाक बोबि सोसेल्चि थु के । उरोहोइ निनाम् रिदुम् दुवा लचाये बोबि चाम्लु मःम्पिम् छुवा के’ लअ ।
खङ्कप्का मोउमि कुरुमिआ बोबि चाम्लु म लो निनाम् रिदुम्आ पारु छाये मोरि मक मोमुन्कइ खतिछाबउ छुवा । खेना ‘खङ्क रिङ् पारुपाप्तो खात्ना खप्खोङ्व’ लतिङु ।
खतिछाबउ छुवाक साम्दि युत्ना चिन्चोलि लागालि निनाम् रिदुम्पु युवा । खिक्का ‘निनाम् रिदुम् ङ आना ने पारु छाये मोरि मइक मोमुन्नक योउना हुरिनाप्तो मोउमि कुरुमिआ बोबि चाम्चे खतिछाबउ म के’ लअ ।
खङ्क येःन्ना निनाम् रिदुम्आ ‘खेना दानाइ कोङा पारु छा मोर् मुनु ?
आछेङ्कयो ? खेना कोःङ् दाइ मोःयोङ्चुङ् ?’ पिका लो चिन्चोलि लागालिआ ‘खोरो दो कोःङ् अङ्क साम्दि खायोःना पारुपाप्तो खातोः के ।’ निनाम् रिदुम् लना पारुपाप्तो खाता ।
खिक्का पारुपाप्तो तातेकाना ‘पारुपा ङ निनाम् रिदुम्आ ने आम् चार् छाये मोर् मुन्चय पिःम् रिङ् योउना हुरिनापि मोउमि कुरुमिआ खतिछाबउ म के । आछ्याङ्कयो, दाना लोइ मोरो छुवा निनाम् रिदुम्आ पिक्चाइ के’ पिक्तो पारुपा तत्तु ।
खिक्का पारुपाआ ‘अउ निनाम् रिदुम्आ ओ छा मोर् मुन्नक दो ओलोनुव । खोरोदो दुङ् लाइस्पि निनाम् रिदुम्मि सागो चेइम् रद्र, गोङ्गेर्वा, तितिछोरो थोक्थेर्वाचि यु के । खङ्कप्का सेर्बे यु के । खङ्कम् दोस्पि सोक्वा मोर्वा यु के । खङ्कप्का सोङ्, लुङ्, सिःछो यु के । खङ्कम् दोस्पि उम् सोःम् लोक पियेयेम्छा, चयाम्माछा, बोस्माछा यु के । खङ्कम् दोस्पि बुसुम्छा लाम्लछा नार् छु के । खङ्क सोगोपि तुनुव । खिक्का लुम्दुछा मोक्स् छु के ऽ मोक्स् सो सोगो थेम्पि तुनुव । खेना छारुइ लुम्दुछा पुपो छु के । मङ्क दाम्रोपि खान्नुना तुनुव । दुङ् दोस्पि छाइरुछा रिदोछा मिना ङालि तुम्नो छु के । छारुइछा रिदोछा तुम्नो उम् मा चुनु निनाम् रिदुम् लो तुनु । तुम्तो छुकप्का कोङा खेमु लेनुदातोः के । ख खेमुपि उम् मा चुनुआ कप्नुना देत्छा नाम् थोङ् लो कोःङ् सो खोमियोनुव’ चिन्चोलि लअ ।
खङ्क रिस युत्ना चिन्चोलि लागालि निनाम् रिदुम्पु युवा । खेना पारुपाआ मःक खारिबो निनाम् रिदुम् इःयु ।