नेपाल किरात कुलुङ भाषा संस्कृति उत्थान संघ र सिलिचोङ गा.पा.द्वारा प्रकाशित तथा प्रेमचन्द्र कुलुङ (सम्फरू) द्वारा कुलुङ संस्कार–संस्कृति स्रोतव्यक्तिहरू ( हस्तबहादुर बूक्खो(८८), आसिक बहादुर दावार(८६), पृतिबर बेलेर(८१), नन्दकिशोर पीदीसै(७४), भगत बहादुर थोरेप्पा(६७), टेक कुमार थीम्रा(५०), मान बहादुर होबेर्मी(६०), जङ्ग बहादुर दावार(५६), जनकराम कुलुङ, हेमराज कुलुङस“ग निरन्तर संवाद र परामर्शपश्चात ७ वर्षको समय लगाइ कुलुङ भाषामा लिखित कुलुङ जातिको सृष्टि, मूल वंश,सांस्कृतिक घर, जन्म, विवाह, भूमि तथा पितृ पूजा, कूल पूजा, धामीरझा“क्री बस्ने संस्कार, पाप–श्राप कटाउने, भुत–प्रेत मन्साउने, विभिन्न देवीदेवताहरु पुज्नेलगायत मृत्यु संस्कारसम्म गर्ने विधिविधानहरुको बारेमा व्याख्या गरिएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक ग्रन्थ ‘कुलु रिदुम’ छहरा साप्ताहिकले संस्कार–संस्कृति स्तम्भमा क्रमशः प्रकाशन गर्दै जाने जानकारी गराईन्छ ।
–सम्पादक
केइ कुलु रिदुम्छा हो इ छाम्छे छेयुङ्मा नखावाम् फुक्साम् रिदुम्पि तुवे । रिदुम् नमा केइ नइये । केइ रिदुम्छा हो हापि खातेः सो रिदुम्आ इ नखावा खुरना कलिचायेः । रिदुम्आ इ हिला दुप्सिचायेः, लामिचायेः । केइआ इ रिदुम् माताम् सो इ रिदुम्आ केइ मतेःनो । खन्सा केइआ इ रिदुम् होदुम् होम्युम् छुनो । मारोदो रिदुम् रिप्खात्ना रिदुम्आङ् केइ मासितेः, यङितेः ।
खोरोलोइ रिदुम्मि निङ्पि दुमो उम् थेम्पाका थेम्पा बुःम्चाम् सो छुःनो । मारोदो रिदुम् फित्खाते । ललइआ छिप्पाक उम् गेइ तोत्तोछा दोम्खाम् छुवे । दुमो दोङाम् लो ओरोतो नखावा पिम् मान्तु ।
हेप् इ रिदुम्चि मदिपउ खुलुआ मयाम् लोसो नःप् तुवे । हेप् रिदुम्चि सेस्मोमिआ सेचिनिम् दम्ना मःम् ङाङ् सो छुवे । केइ रिदुम्छाकसा इ रिदुम्आङ् सेस्मोमि सेचिनिम् लोक लोलिसिचायेः । खुलु लो सेस्मोमिआ इ रिदुम् किदितस्कसा अङ्क सुम्निखाम्रेचि केइआ सम्सुमर्् छुवे ।
मिस् सेस्मोमि लो मदिपउ छुवेः । सेस्मोमि छुःम् सो इ हिलाङ् युचाइक छुवे । इ पा लइमा लइमादो लो मा लइमा लइमादोलाक सेस्मो इपि युचाइक छुवे ।
सेस्मोमि उम् सेचिनिम् लोक छुवे । सेचिनिम्आ रुकु, मिकु, दाकवा पिःय । खङ्कचि सेस्मो सेस्मोतो कुबिमि, सेलेमि, मोप् छुवे । मदिपउआ तुम् तयाम्नोक सो रुकुआ तुम् तःय, ललिःय । तयाम्नोक सो मिकुआ तःय, खोमिःय । दाकवा पिःयना देत्तोक रिसिवा सो दत्खिय । खन्सा सेस्मोमि सुक् मिकुरि (तजष्चम भथभ÷तेस्रो नेत्र) लोक सो छु दुःर । क्ष्हतज कभलकभ या यचनबल (छैठौं इन्द्रिय) लोक सो छु दुःर । खङ्क रुकुमि, मिकुमि, दाकमिआ इ रिदुम् होदुम् युङिपियेः ।
सेस्मोआ मान्लाप् सो मिस् छुवेः । खङ्क मदिपउ पिकेः । सेस्मोआ मान्लाप् मिस् रुकु, मिकु पियेःनो । पदिपउआ नित्चि मुक्स्आ ङाङ् तयाम् । रुकु पियेःनो । खन्सा पदिपउआ रिदुम् होदुम्मि खुलु तोउ मःम् छुवे । खुलु मान्दि कुबिमि, सेलेमि, मोप्आ ङाङ् इ रिदुम् म दुराम्नो । खुलुआ इयाम्नाइ सेस्मोमिआ उम् सेचिनिम् दप्पना रिदुम् मयिपियेः ।
सेस्मो होप्मि सेक रिदुम्लाक ङाङ् माआ कोरो रिदुम्, कोप्दो रिदुम्, कोको रिदुम्, कुया रिदुम्ला सो लत्चाये । खन्सा केइ पारु लो निनाम् रिदुम्मि छाचिपि मदिपउमि हिपि सो सेस्मो, सेचिनिम् खुरुम्ताम्क छुवे । खङ्क इ होप्पि, फप् पाचिपि लत्नो सो छा, चास्, ययम् दुङ्पि लत्चाये । सेस्मो इ हिलाङ् युचाइकसा इ नखावा मिक्पिप्, इ छाम्छे छेयुङ्मा ताइप्पिप् सेस्मोमि सेचिनिम् लोक कुबिमि, सेलेमि, मोप् लत्चाये ।
सेस्मो लइम् मिन् लो इ सेमोपि यो छुवे, रुकु, मिकुपि यो छुवे जेइ खोमियेः । खङ्क होपाङ् ललिम्ना बोप् लासइ मःम्चिम् छुवे । खेना सेस्मो खाचिलु छु दो खुलु रिप्सु तुस्बुइचिका चाइ मःम्ना चुम्चिम् छुवे । खेना कुबिमि लइप् दो नागि मःम् छुवे, सेलेमि लइप् दो सेलेवा मःम् छुवे, मोप् लइप् दो मोप् थम् छुवे । लइम् छोउ सेस्मोमि छेइप् लेःप् खुलुचा इःम् छुवे । खङ्क दन्तो सेस्मोमिआ उम् सेचिनिम् दप्तो रिदुम् मःम् छुवे ।
फप्, पा सेस्मोमि तुतुतो चास्पि, छापि सेस्मो लत्चाइनो । फप्, पामि दुङ् खात्ना ङाङ् छा, चास्पि सेस्मो लत्ते । खन्सा फप्, पाम् सेस्मो तुवे मिन्तो छा, चास् चम्खाम् छुनो । रिदुम् मःप्चाप्मि खिम्पि दुङ् तातेक्स्कप्का इ रिदुम्आङ् सेस्मोमि लातिचायेः ।
सेस्मोमि छुःम् आसा बोलोते मिनेःना छुनो । सेस्मोआ लापेःना मुक्सा मान्ममो तुम्चाम् सो छुनो । मारोदो सेस्मो रिप्खाते । सेस्मो रिप् दो मन्साङ् मासितेः, यङितेः । सेस्मो नइ दो इ रिदुम् नइना नखावा पियिचायेः ।
रिदुम् मयाम् लो तुस्बुइ लाम्दइम् छुवे । छेतोः, लेसोः मिन्तो छारुइ तुस्बुइमि लाइस्पि लइम् लाम् छुनो । मारोदो छुल् तात्ते । छुल्आ हारेः, यङेः । तुस्बुइआ सो होप् ललिम्चिम्ना छारुइचा मइचि लो दुङ् नइ दो लाम् राम्दिम् छुनो । छारुइचि लाम् दनिव लोम् छुवे । तुस्बुइआ मदित मिन्तो छारुइ सो वाये वाये तुम्चाम्
छुनो । छारुइआ सो रिदुम् लाम् छुवे, छेइम् छुवे, तुस्बुइ बोम् छुवे । तुस्बुइ नेन्क येइम् छुवे । गोङ् चानतो रिदुम् मःम् छुवे ।
इ रिदुम् छेइम्चाम्, लेःम्चाम्, लाम्चाम्, छाम्चाम् नये । खोरोलोइ छेतोः, लेसोः, मिन्तो होप्तोकपि ओरो गेम्तुम् मस्कोपि रिदुम् मःम् छुनो, रिसिवा सो मःम् छुनो । मन्तोङ् मयाम् दो रिदुम् फित्खात्ना रिदुम्आङ् मासितेः, युपितेः ।

पोम्लालुङ्
कुलु सियिखातेःकप्का सिप्मि साइ पोम्लालुङ् छोक्साःम् । पोम्लालुङ् महाकुलुङपिक गुदेल्मि लिम्चोलाम् चिस् मक्तोः सोगोपि तुवे । सोगोम् रापि देप्सिवा सालापैस् लुङ् तुवे । खः लुङ्पि हायाम् देप्सिवा लुःबम्चि सो तुवे । लुबम्चि मिक्पउचा खिर्दितस्क तुवे । केछे लाइस्पि खः लुःबम्पि कुलुम् फःप्चि तुवा थे । फप्–पाचि पम्चिक लुःबम् पोम्लालुङ् छुक्तो खाता लो इः साराङ्गा छुवाक तुवे । कुलु रिङ्ला पोम्लास् पिकेःक सिप् मिस्मि साःइ पिकेः । सिपोम् साःइ तुस्को लुङ् पोम्लालुङ् मियाःम् । कुलु सियेः कप्का ‘पोम्लालुङ् खात्व’ पिकेःना अपाःम् ।
कुलु फःप् राताप्खु रावाला लिम्चोलाम् छोःपि ताइप् पोम्लालुङ् खाताना तुवादोङ् थे । राताप्खुआ उम् छा–माइचि, दिबुवा मःप् खेःप्, बेइ लिफुचि खोलोःक सो पोम्लालुङ् खाइना दिबुवा मतो रेम्चि थे । पोम्लालुङ्मि दोः हेम् खुच्युबुपि तुवादोङ् लो राताप्खुम् छारुइक छा काचिबुइ वारिन्दो सिया थे । खेना वारिन्दो पोम्लालुङ्पि खुम्चि थे । राताप्खु सो सिःकप्का उम् सायिछा खुम्चिक पोम्लालुङ्पिङ् तातोनिनाः खुमोनिव उम् छा–माइचि लःचि थे ।
दोस्का राताप्खु लो छेम्सिआ थाम्पु बात्चि थे । खुन्तोलो सो जःकपि सिः दोसो सिः कप्का खचि साइ पोम्लालुङ्पिङ् ताइम् रिङ् छुवा थे । खेना वारिन्दो सियालो मःस्क रिदुम् दोःस्पिक छाःचा दत्चि थे । सियाक खोलोःमि साइ पोम्लालुङ्ङा छोक्स्चि थे । खिक्का एक्सा केइ कुलु हाकपि सियेः दोःसो पोम्लालुङ्ङा छोः लइया ।
उम् छा दोपा सिया कप्का राताप्खुम् निःउ पोम्लालुङ्पि मान् केप्पा थे । खन्सा उम् छा–माइचिका पोम्लालुङ्ला हानेकोःम्, लिबुबुङ्, थाकिदो हेम् तुतो दोःस्पि बोदेल् खाताना दिबुवा मतो तुवा थे । राताप्खुम् दिबुवा मःप् इबुम् खेःप् तुवा थे । खः खेबा दिबुवा सेत्ना तात्दोङ्क तुवाथे । खुङ्कने चिस् तात्तोपिका खेःप् ने युपा–युपा दिबुसा मान्दि होप्तोङ् आत्ता थे । चिङ्केल्वा ङाङ् खेःप्मि गाम् ने किल्सेवा आत्ता थे । दिबुवा मान्दि खेःप् आत्ता कप्का राताप्खुम् निःउ का थे । खेना उनाइ दिबुसा मान्दि खेःप् आत्ते पिकाना चःम् मिना थे ।
खिक्का राताप्खुआ उम् लोःप् छुबुइ योक्सुम्बोउपि बप्स्ना खेःप्मि पइपि काङ्पि थे । खेना बम्पा योक्सुम्बोउपिका छुबुइ हुम्नु मिनाना चिःमाछा गोःदि रत्युक्स् थे।
छुबुइ पइपि काःम्पा खेःप् दिबुवापि सोःगो खाता थे । खः खेःप्आ हुप्स्क छुबुइ सल्तो राताप्खु खाता लो खेःप् ने छेम्सि तुस्को हुलु तातेक्सा थे । खेना हारो हारो हुकाचा थे । छेम्सिआ सिछोपि वोङाना राताप्खुम् खेःप् बेइआ आम्सेम् पिक् थे । खोरोलोये ‘अ खेप्ने ओमि ये । सेत्नव’ पिकाना राताप्खुआ छेम्सि लः थे । खेना छेम्सिआ राताप्खुम् खेःप् मान्आःप् थे ।
छेम्सि सिछोला लत्ता थे । खः खेबा मङ्कपि दिबुसा कल्तात्क तुवा थे । दिबुवा निप्पोआ गुल् सेत्चिना इतोःतो हास्चि थे । खोरोलोये छेम्सिआ दिबुसापि दुङ् लःप् मक राताप्खुआ लःलि थे । छेम्सि तुवाक थाम्पु हुलु हेम् हायाम् छिमर्् छुवाक तुवा थे । खन्सा राताप्खुआ सो हुलु हायाम् नत्क तुवा थे । हुलु हेम् दिबुसाक खुन्तो मान्तुवा थे ।
राताप्खु तुवाक हेम्क दिबुसा हायाम् तुवा दोःसो छिमर्् छुःस्को थाम्पु खुन्तो मान्तुवा थे । सायिछा वारिन्दो सिया कप्का राताप्खुआ गुदेल् खुन्तो मान्नत्चक तुवा थे । दिबुसा हास्चिना छेम्सि लो राताप्खु हुलु कोःम्पि हायाम् तात्तो नेन्चा थे । खेना राताप्खु उम् खेःप् लो उम् तेल् हेम् आत्ता थे ।
राताप्खुआ दुङ् नःप् दिबुसाचि हुक्छो खुर्ना छेम्सि तुप्स् हुलु खात्दोङा थे । हायाम् रिङ्छाम् छुक्तो खाता लो इक्लेइ छेम्सिआ राताप्खु लःय थे ‘बुमे, आम् थाम्पुपि दिबुसा हायाम् तःयाम् । चिचिस् इचि थाम्पु माःरो बात्चु माका ।’ राताप्खुआ लाइस्पि यिकाङ् थाम्पु बाइम् मिनाचाकङ् तुवा । खन्सा राताप्खुआ छेम्सि लःय ‘थाम्पु बात्चु दो चिचिस् माआ, खोलोःङ् बात्चु । चिचिस् ङाङ् बात्चु लो थाम्पु निस् देउ छुःहो खोन्ला तेक्नो । दोस्का इचि छाःस् सो तङ्लात्नो ।’
छेम्सिआ दिबुसा तुप् थाम्पु लाम्तित् लो राताप्खुआ युक्स्क चाइ दुवाङ् नत् थे । राताप्खुम् छा वारिन्दो पोम्लालुङ्पि खुम्पा तुवा । खन्सा राताप्खु सिः कप्का पोम्लालुङ्पिङ् खुम् चाइ सो मःस् थेना निप्पोङ् थाम्पु बाइप् छुवा थे । खुङ्कला एक्सा हुङ् योउमि अन्वादे नावादे तुप् खोलोःआ पोम्लालुङ्पिङ् सिःया कप्का ताइ लःम् सो चाइ छुवा थे । खेना कुलु फःप्चि छेम्सि, ताम्सि, राताप्खु लो खप्दुलु खोलोःआ पोम्लालुङ्पिङ् सिपोम् साःइ ताइप् छुवा थे । खन्सा इनिम्बा सोङ् कुलु हाकपि सियेः दोःसो पोम्लालुङ्पि ताइ लइया ।

