नेपाली राजनीतिमा वैकल्पिक राजनीतिको आवश्यकता र सम्भावना बारे बहस तीव्र भइरहेका बेला राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र नेपाल उज्यालो पार्टीजस्ता नयाँ दलहरू जनआकांक्षाको प्रतिनिधि बनेर उदाएका हुन् । भ्रष्टाचारविरोध, सुशासन र परिणाममुखी शासनका नारासहित अगाडि आएका यी दलहरूसँग जनताले पुराना दलभन्दा फरक व्यवहारको अपेक्षा गरेका थिए । यही पृष्ठभूमिमा कुलमान घिसिङजस्तो लोकप्रिय र सक्षम व्यक्तित्वको भूमिकाले यी दलहरूलाई थप विश्वसनीय बनाउने विश्वास गरिएको थियो । तर कुलमानलाई केन्द्रमा राखेर हुन नसकेको एकता वा सहकार्यले वैकल्पिक राजनीतिमाथि नै गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । कुलमान घिसिङ नेपाली समाजमा दक्ष र इमानदार नेतृत्वको प्रतीक हुन् । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणमा उनले लोडसेडिङ अन्त्य गरेर राज्य संयन्त्रले चाह्यो भने परिणाम दिन सक्छ भन्ने प्रमाणित गरेका थिए । त्यसैले उनको राजनीतिमा संलग्नता केवल व्यक्तिगत निर्णय नभई सार्वजनिक चासोको विषय बन्यो । रास्वपा र नेपाल उज्यालो पार्टी दुवैका लागि कुलमान साझा विश्वास र नैतिक बलको आधार बन्न सक्थे । तर दलहरूभित्र स्पष्ट सहमति र साझा दृष्टिकोण नबन्दा यो सम्भावना टुट्यो ।
एकता भंगको मुख्य कारण नयाँ दलहरूमा देखिने संस्थागत कमजोरी र व्यक्तिकेन्द्रित सोच हो । कुलमानलाई कुन भूमिका दिने, निर्णय अधिकार कति हुने र राजनीतिक हस्तक्षेपबाट कसरी जोगाउने भन्नेमा स्पष्टता नहुँदा अविश्वास बढ्यो । नेतृत्वको प्राथमिकता र शक्ति सन्तुलनका विषयमा पारदर्शिता नहुँदा सहकार्य सम्भव भएन । यसले वैकल्पिक राजनीति भनिए पनि व्यवहारमा पुरानै राजनीतिक संस्कार दोहोरिएको संकेत दिएको छ ।
यसमा कार्यशैलीको फरक पनि निर्णायक बन्यो । कुलमान प्रशासनिक पृष्ठभूमिबाट आएका, छिटो निर्णय र परिणाममा केन्द्रित नेता हुन् । तर राजनीतिक दलहरू सामूहिक निर्णय, सम्झौता र आन्तरिक सन्तुलनमा चल्छन् । यही अन्तरले दलहरू र कुलमानबीच दूरी बढायो । साथै रास्वपा तत्कालीन चुनावी राजनीतिमा केन्द्रित देखियो भने नेपाल उज्यालो पार्टी दीर्घकालीन वैचारिक संगठन निर्माणतर्फ उन्मुख देखियो । फरक रणनीतिले साझा बाटो निर्माण हुन सकेन ।
एकता भंगको प्रभाव आम नागरिकमा स्पष्ट देखिएको छ । वैकल्पिक राजनीतिप्रति राखिएको भरोसा कमजोर भएको छ र नयाँ दलहरू पनि आपसी समन्वय र परिपक्वतामा असफल छन् भन्ने सन्देश गएको छ । यसले परम्परागत दलहरूलाई नै अप्रत्यक्ष लाभ पुगेको छ । रास्वपाको समावेशी नेतृत्व क्षमतामाथि प्रश्न उठेको छ भने नेपाल उज्यालो पार्टीले जनस्तरमा प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर गुमाएको देखिन्छ । यो घटनालाई अन्त्य होइन, चेतावनीका रूपमा लिनु आवश्यक छ । वैकल्पिक राजनीति सफल हुन व्यक्तिभन्दा संस्था बलियो हुनुपर्छ । पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, स्पष्ट वैचारिक दिशा र सहकार्यको संस्कार विकास नगरेसम्म यस्ता विभाजन दोहोरिरहन्छन् । कुलमान घिसिङजस्ता व्यक्तित्वले पनि दलगत सीमाभन्दा बाहिर रहेर नीति र सुशासनमा योगदान दिने बाटो रोज्न सक्ने सम्भावना खुला छ । कुलमानको एकता भंग केवल दुई दलबीचको असमझदारी होइन, वैकल्पिक राजनीतिले सामना गरिरहेको गहिरो चुनौती हो । यदि नयाँ दलहरूले यसबाट आत्मसमीक्षा गरेनन् भने, जनअपेक्षा र भरोसा कमजोर हुँदै जानेछ ।